En dat probleem is niet vrijblijvend. We hebben te maken met harde verplichtingen vanuit de Habitatrichtlijn. Die verplicht ons om natuur te beschermen en verslechtering te voorkomen. Dat is geen politieke keuze, dat is een juridische realiteit. En zolang we daar niet aan voldoen, blijft ook de vergunningverlening vastzitten.

In de stukken staat dat deze opgave niet door Fryslân alleen kan worden opgelost, maar een landelijke en gezamenlijke aanpak vraagt. Juist dat maakt duidelijk dat het niet vrijblijvend kan zijn. Een landelijke aanpak betekent dat er normen worden gesteld en dat daar ook verplichtingen bij horen. Vrijwilligheid kan helpen bij de uitvoering, maar biedt geen garantie op resultaat. En zonder resultaat blijft alles vastzitten. Als we dus zelf erkennen dat dit alleen landelijk opgelost kan worden, dan moeten we ook erkennen dat vrijwilligheid alleen simpelweg niet genoeg is.

Voorzitter,
het stikstofvraagstuk is geen breed plattelandsprogramma, maar een noodzakelijke aanpak om uit de stikstofimpasse te komen.

Daarom moeten we eerlijk zijn: als we echt vooruit willen, zullen we meer moeten doen. Dat vraagt om keuzes. En dat vraagt ook om solidariteit.

Solidariteit betekent dat niet één sector alles draagt, maar ook dat niemand zich kan onttrekken aan de opgave. Het betekent dat we niet blijven hangen in het beschermen van individuele belangen, zoals latente ruimte die alleen op papier bestaat, terwijl anderen — boeren die willen ontwikkelen, woningbouw en infrastructuur — geen kant op kunnen. Terwijl mensen geen huis kunnen vinden, komt er een voorstel hoe we stikstofruimte vasthouden op papier. Dat is niet uit te leggen.

Solidariteit betekent ook dat we breder kijken. Want ja, landbouw speelt een grote rol, maar het probleem is groter dan dat. Ook verkeer, vervoer, luchtvaart en industrie dragen bij. Van de landbouw weten we precies wat de uitstoot is, maar bij andere sectoren blijven we hangen in landelijke gemiddelden. Als we serieus zijn, moeten we ook die sectoren concreter en gebiedsgericht in beeld brengen en meenemen in oplossingen.

Voorzitter,

We moeten ook eerlijk zijn over vertrouwen. Ondernemers hebben behoefte aan zekerheid, maar die ontstaat niet door stilstand of door problemen vooruit te schuiven. Zekerheid ontstaat door duidelijke, eerlijke en juridisch houdbare keuzes, zodat iedereen weet waar hij aan toe is.

We moeten ook kritisch durven zijn op de oplossingen die we kiezen. Te vaak wordt gekeken naar technische innovaties waarvan het effect onzeker is. We kennen inmiddels de voorbeelden van systemen die op papier werken, maar juridisch of praktisch niet standhouden.

Daarom is het versterken van de natuur zelf minstens zo belangrijk. Want een robuuste natuur kan meer aan. Die kan beter omgaan met stikstof, met droogte en met klimaatverandering. Investeren in natuurherstel — in water, bodem en samenhang — is geen bijzaak, maar een structurele oplossing.

En laten we ook niet vergeten: dit probleem is niet alleen het gevolg van individuele keuzes, maar van een systeem dat jarenlang is gestimuleerd, waarin schaalvergroting en productie voor de wereldmarkt centraal stonden. Dan kunnen we nu niet doen alsof de oplossing alleen bij individuele ondernemers ligt.

Dat zien we ook terug in de analyses: natuurherstel vraagt om langjarige maatregelen en systeemaanpak, niet alleen om het terugdringen van emissies op papier.

Voorzitter,

Als we dit alles bij elkaar nemen, dan is de conclusie helder: we komen er niet met alleen vrijwilligheid, niet met alleen innovatie, en niet door vast te houden aan rechten op papier.

We komen er alleen als we:

• juridisch houdbare keuzes maken,
• de verantwoordelijkheid eerlijk verdelen,
• en durven te kiezen voor structurele oplossingen, inclusief natuurherstel.

Dat vraagt iets van iedereen. Maar alleen zo krijgen we de vergunningverlening weer op gang én bouwen we aan een toekomst die ook echt houdbaar is.

Het betoog begon met:

Voorzitter, ook ik wil beginnen met even stilstaan bij de dood van een groot man. Een man die de hele wereld over reisde, binnen de begrenzingen van zijn tijd.
Alexander von Humbold wordt gezien als de Vader van de ecologie. Hij introduceerde het concept dat planten, dieren, het klimaat en de geografie van een gebied één groot systeem vormen. Als je aan één draadje trekt, beweegt het hele web mee.
Hij stierf 6 mei 1859.

Voorzitter, ik heb ook een bijzondere dank aan vier partijen. Wat een luxe dat ze dit debat alvast naar voren hebben gehaald, want waarom wachten op 27 mei als het vandaag ook extra kan.

Daarom excuses aan iedereen met wie ik vandaag iets had staan; en wat ik heb moeten  afzeggen voor deze discussie — een prachtig voorbeeld van hoe we ons democratisch proces creatief vorm kunnen geven.